تسلط بر چرخه بازار – فصل هفتم – آونگ روانشناسی سرمایه‌گذار

استعاره پاندول (آونگ) روانشناختی بازار

در این قسمت، به بررسی فصل هفتم از کتاب «تسلط بر چرخه بازار» با عنوان «آونگ روانشناسی سرمایه‌گذار» می‌پردازیم. هاوارد مارکس معتقد است درک نوسانات روانی سرمایه‌گذاران، کلید اصلی موفقیت در بازارهای مالی است؛ زیرا بازارها در نهایت توسط انسان‌ها هدایت می‌شوند و انسان‌ها موجوداتی احساسی هستند.

مارکس احساسات سرمایه‌گذاران را به یک پاندول یا آونگ تشبیه می‌کند که مدام بین دو قطب افراطی در نوسان است؛ نوسانی میان ترس و طمع، خوش‌بینی و بدبینی، و سایر احساسات متضاد. او می‌نویسد:

«اگرچه نقطه میانی قوس آونگ به بهترین شکل موقعیت متوسط آن را توصیف می‌کند، اما آونگ در واقع زمان بسیار کمی را در آنجا می‌گذراند. در عوض، تقریباً همیشه در حال حرکت و نوسان به سمت یکی از دو انتهای قوس است.»

این مفهوم در بازار ایران نیز کاملاً مشهود است؛ صعود هیجانی سال ۱۳۹۹ و ثبت رکوردهای تاریخی، و سپس ریزش‌های شدید بعدی، ناشی از حرکت پاندول روانشناسی بازار از خوش‌بینی مطلق به سمت بدبینی مطلق بود.

جفت‌های احساسیِ متضاد در روانشناسی بازار

به عقیده مارکس، بازار همواره بین ۶ جفت متضاد احساسی زیر در نوسان است:

1. حرص (طمع) و ترس
2. خوش‌بینی و بدبینی
3. تحمل ریسک و گریز از ریسک
4. باورپذیری (زودباوری) و شک‌گرایی (شکاکیت)
5. ایمان به ارزش آینده و اصرار بر ارزش ملموس فعلی
6. اشتیاق برای خرید و وحشت برای فروش

در بازار ارز ایران، وقتی دلار صعودی است، طمع و خوش‌بینی افراد را برای خرید صف می‌کشد. اما با کوچک‌ترین نشانه نزول، ترس از ضرر سبب فروش عجله‌ای می‌شود. در شرایط عادی، کشمکشی منطقی بین خریداران و فروشندگان برقرار است، اما در نقاط بحرانی (سقف یا کف)، روانشناسی جمعی یکی از این دو قطب را به طور کامل تصاحب کرده و تعادل بازار را از بین می‌برد.

نوسان در ارزش‌گذاری آینده (مثال املاک)

یکی از قدرتمندترین چرخه‌ها، تغییر در نگرش سرمایه‌گذاران نسبت به ارزش‌گذاری آینده است. مارکس مثال ملموسی از بازار مسکن می‌زند:

«یک ساختمان تجاری خالی چقدر ارزش دارد؟ این ساختمان در حال حاضر درآمدی ندارد و هزینه‌های نگهداری (مالیات، بیمه، بهره وام) نیز دارد؛ پس عملاً یک چاه نقدینگی است. در دوران رکود و بدبینی، سرمایه‌گذاران فقط جریان نقدی منفی را می‌بینند و نمی‌توانند تصور کنند ساختمان روزی اجاره داده شود. اما در دوران رونق، آن‌ها همین ساختمان خالی را پر از مستأجر با جریان‌های نقدی عظیم تصور کرده و آن را با قیمت‌های نجومی معامله می‌کنند.»

تفسیر احساسی و سوگیرانه رویدادها توسط عموم

روانشناسی بازار به ندرت به رویدادهای مثبت و منفی وزن یکسان می‌دهد. در دوران صعودی (خوش‌بینی)، همه اخبار به نفع بازار تفسیر می‌شوند:

• اگر آمار اقتصادی قوی بیاید: «اقتصاد در حال رشد است، پس سهام می‌خرد.»
• اگر آمار ضعیف بیاید: «بانک مرکزی نرخ بهره را کاهش می‌دهد، پس سهام رشد می‌کند.»
• اگر بانکی سود کلان کند: «شرایط عالی است.» و اگر ضرر کند: «بدترین روزها را پشت سر گذاشته‌ایم و از این به بعد رشد داریم!»

در مقابل، وقتی روانشناسی بازار منفی است، قوی‌ترین گزارش‌های مالی شرکت‌ها نیز با بدبینی تعبیر شده و به عنوان فرصتی برای خروج از بازار نگریسته می‌شوند.

ویژگی‌های سرمایه‌گذار برتر در کنترل احساسات

هاوارد مارکس ویژگی‌های یک «سرمایه‌گذار برتر» را این‌گونه توصیف می‌کند:

• او بالغ، منطقی، تحلیل‌گر، عینی و غیرومحسوس (کنترل‌کننده احساسات) است.
• او ارزش ذاتی هر دارایی را فارغ از هیاهوی بازار محاسبه می‌کند.
• او تعادل مناسبی بین ترس (احترام به عدم قطعیت و گریز از ریسک) و طمع (جاه‌طلبی و انگیزه سودآوری) برقرار می‌کند.

توصیه‌های کلیدی برای سرمایه‌گذاران

1. آگاه باشید: اولین گام، شناخت و رصد این پاندول روانی است. از خود بپرسید: «آیا تصمیم من تحلیل‌محور است یا تحت تأثیر جو روانی بازار؟»
2. بر ارزش ذاتی تمرکز کنید: ارزش واقعی یک شرکت با نوسانات روزانه تابلوی معاملات تغییر نمی‌کند.
3. خلاف جهت بازار حرکت کنید (Contrarian): وقتی همه در حال خرید حباب‌ها هستند، بفروشید؛ و وقتی همه در اوج وحشت و هراس دارایی‌های خود را حراج کرده‌اند، خریدار باشید (البته همراه با تحلیل عمیق، نه به صورت کورکورانه).
4. صبور باشید: بازارها در کوتاه‌مدت می‌توانند غیرمنطقی باشند، اما در بلندمدت قیمت‌ها به سمت ارزش ذاتی میل می‌کنند.